Genel Ekonomik Yapı

Ekonomik güç ve gelişmişlik düzeyi bakımından Afrika kıtasının en büyük ekonomisi olan Güney Afrika'da büyük ölçüde sanayi ve madenciliğe dayanan piyasa ekonomisi yürürlüktedir. Sahra altı Afrika bölgesinin toplam GSYİH'sinin yaklaşık %50'sini gerçekleştiren Güney Afrika'nın diğer bazı Afrika ülkeleri ile karşılaştırmalı ekonomik göstergeleri aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.

Kaynak: Economist Intelligence Unit, South Africa Country Profile 2008

Güney Afrika'nın 18. yüzyılın ortalarına kadar tarım ve hayvancılığa dayalı olan ekonomisi, 18 yüzyılın ikinci yarısından itibaren, dünyanın en zengin altın ve elmas yataklarının bulunmasıyla birlikte gelişme kaydetmeye başlamıştır.

II. Dünya Savaşı sonrasında uygulanmaya başlanan ithal ikamesine dayalı politikalar, imalat sanayinin gelişmesine yol açmış ve zengin maden yatakları, ucuz işgücü ve yatırımlarla birlikte istikrarlı bir büyüme trendi yakalanmıştır.

1960'lı yıllarda maden ve minerallerde dünya talebinin artması ülke ihracatının da önemli miktarda artmasına yol açmış, 1980'li yıllara kadar ekonomideki büyüme trendi istikrarsız dönemlere rağmen devam etmiştir.

1980'li yıllarda, ırkçılık politikası yüzünden ülkeye uygulanan uluslararası ekonomik ambargolar, yatırımların azalması ve dünya ekonomisinde olumsuz gelişmeler yaratan petrol şokları gibi nedenlerle Güney Afrika ekonomik bir gerileme sürecine girmiştir.

1990'lı yıllarda ise apartheid rejiminin çöküşüyle birlikte ekonomik gelişme süreci yeniden başlamış, ülke bir çok uluslararası ve bölgesel ekonomik kuruluşa katılmıştır.

1994 yılında yapılan ilk demokratik seçimlerden sonra ekonomide büyüme trendi devam etmiş, 1995-2007 yılları arasında GSYİH'deki artış, 1998 yılı hariç, her yıl %2'nin üzerinde gerçekleşmiştir.

Dünyada gelir dağılımının en adaletsiz olduğu ülkelerin başında gelen Güney Afrika'da son yıllarda söz konusu gelir dağılımı adaletsizliği azalmakla birlikte, beyazların halen ülkede sermayenin büyük çoğunluğunu kontrol ettikleri görülmekte, buna mukabil son yıllarda siyahların ekonomik hayatta daha aktif hale geldikleri ve firmaların üst düzey yönetimlerinde siyahların daha çok yer almaya başladığı görülmektedir.

Güney Afrika'daki pek çok kurum ve kuruluş gibi idari yapılanmalar da 1994 yılı sonrasında köklü değişikliklere uğramış ve ülke dokuz eyalete bölünmüştür. Dokuz eyalete idari yetkilerin yanı sıra sınırlı da olsa yasama yetkileri de verilmiş bulunmaktadır. Gauteng eyaleti, ülkenin ekonomik aktivitelerinin merkezi konumunda bulunmakta ve toplam GSYİH'nın yaklaşık %40'ını Gauteng eyaleti sağlamaktadır. Yaklaşık 9,5 milyon nüfusa sahip Gauteng eyaleti aynı zamanda yasadışı göçün de merkezi konumundadır.

Ekonomik açıdan Gauteng eyaletinden sonra en önemli eyalet olan KwaZulu-Natal  eyaletinin ekonomisi tarım, turizm ve ağır sanayiye dayanmakta ve ülkenin en önemli limanlarından olan Durban bu eyalet sınırları içinde bulunmaktadır.

Gauteng ve KwaZulu-Natal eyaletlerinden sonra diğer önemli bir eyalet olan Western Cape ise sınırlı maden kaynakları ve sanayiye sahip olmakla birlikte özellikle şarapçılık, turizm ve diğer hizmet sektörleri açısından en önemli eyalet konumunda bulunmaktadır.

Zengin maden kaynakları ve tarıma elverişli topraklarıyla, geleneksel olarak madencilik ve tarım sektörünün hakim olduğu Güney Afrika ekonomisinin son kırk yılda önemli bir değişime uğradığı ve ikincil sektörlerin ekonomide daha ağırlıklı olmaya başladığı görülmektedir. 1960'larda birincil sektörler olan tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık ve madencilik sektörü ülkenin GSYİH'sinin yaklaşık %25'ini teşkil ederken, bugün itibariyle birincil sektörler GSYİH'ye %10 civarında katkı yapmaktadır. Yıllar itibariyle altın üretiminin azalması ekonomide yaşanan bu köklü değişimin önemli nedenlerinden birisidir.

İkincil sektörleri oluşturan imalat sanayi, inşaat ve elektrik, gaz, su sektörleri, uygulanan uluslararası ekonomik yaptırımlar nedeniyle izlenen ithal ikameci politikaların da bir sonucu olarak, ekonomide daha önemli hale gelmeye başlamıştır.

1990'lardan itibaren, toptan ve perakende ticaret, ulaştırma ve haberleşme sektörleri ve hizmetler sektörünü kapsayan üçüncül sektörlerde kaydedilen büyümenin temel nedeninin kamu hizmetleri ve finansal hizmetlerde kaydedilen artış olduğu görülmektedir. 1960'larda devletin ekonomideki ağırlığı %8'ler civarında iken, 1990'larda bu oran %16,2'ye çıkmıştır.

Artan madencilik aktivitelerine paralel olarak söz konusu sektörü finanse etmek suretiyle kayda değer bir gelişme kaydeden finansal hizmetler sektörü ile birlikte, yeni teknolojik gelişmeler sonucunda ekonomide yaşanan değişimin bir sonucu olarak, bugün itibariyle Güney Afrika toplam GSYİH'sinin yarısından fazlasını finansal hizmetler, sigortacılık, ulaştırma ve haberleşme sektörlerinin de dahil olduğu üçüncül sektörler oluşturmaktadır.

Yukarıda da belirtildiği üzere, 1990'lardan itibaren önemli bir değişim ve gelişim sürecine giren Güney Afrika ekonomisinde, önümüzdeki dönemde nüfusun muhtelif kesimleri, özellikle de beyaz ve siyah kesimleri arasındaki gelir dağılımı adaletsizliğinin giderilerek yoksulluk ve işsizlik sorunlarının çözümlenmesi, kamu ve özel sektör yatırımlarının artırılması, ekonominin ihtiyacı olan insan kaynağının geliştirilmesi, kırsal kesimdeki ekonomik faaliyetin büyük merkezlerdeki ekonomik yaşantıyla bütünleştirilmesi ve yabancı sermayenin ülkeye çekilebilmesi hedeflenmektedir.

Bu kapsamda, 2005 yılı Temmuz ayında Devlet Başkanı Thabo Mbeki tarafından başlatılan ve Devlet Başkanı Yardımcısı Phumzile Mlambo-Ngcuka başkanlığında bir grup tarafından hazırlanan, Güney Afrika Hızlandırılmış ve Paylaşılmış Büyüme Girişimi (Accelerated and Shared Growth Initiative for South Africa - AsgiSA) olarak adlandırılan bir program uygulamaya konulmuştur. Makro ekonomik bir reform programı olarak nitelendirilebilecek söz konusu program uyarınca, ülkedeki ilk demokratik seçimin yirminci yıldönümüne ve AsgiSA programının başlatıldığı tarihin onuncu yıldönümüne tekabül eden 2014 yılına kadar, ekonomide yılda ortalama %6 büyüme sağlanarak ülkedeki işsizlik ve yoksulluk sorununun çözümlenmesi amaçlanmaktadır.

AsgiSA programı uyarınca temel olarak ekonomide sürdürülebilir bir büyüme temin edilmesi ve ekonomik büyümenin toplumun tüm kesimlerine eşit olarak dağıtılması amaçlanmakta olup, program kapsamında altyapı yatırımlarının artırılması, potansiyel arz eden ekonomik sektörlerin hedeflenmesi, kalifiye işgücünün artırılması, küçük ve orta boy işletmelerin desteklenmesi, kamu kurumları ve yerel yönetimler aracılığıyla yol, su, elektrik, konut vb. altyapı yatırımlarının tesisi ve ekonomik büyümeyi artıracak makroekonomik ortamın yaratılması öngörülmektedir.