Romanya’da iş ilişkilerini belirleyen özel bir takım gelenekler bulunmuyor. Batı iş dünyasının uyguladığı standartlar uygulanıyor.

Romenler Amerikalılara karşı büyük bir sempati ve hayranlık duyarlar. Dolayısıyla Romanya iş çevrelerinde Amerikan tarzı belirgin olarak fark ediliyor. Romenler genelde sıcak kanlı insanlardır ve yabancı konuklarını oldukça olumlu ağırlarlar. Tanışmalarda tokalaşılır ve ziyarete gidildiğinde normal nezaket kuralları uygulanır. Toplantılarda kartvizit bulundurun ve tanıştırıldığınız kişilere vermeye özen gösterin, çünkü oldukça önem verilir. Romanya kültüründe çiçeklerin oldukça önemli bir yeri vardır ve hemen hemen tüm özel günlerde çiçek alınıp verilir. Gündelik giyim sosyal ortama uygun olmalı. Fakat akşam yemeğine ya da tiyatroya giderken daha resmi giyinilmeli. Yemeğe başlamadan önce ‘pofta buna’(afiyet olsun) ve içki içerken ise ‘noroc’(şerefe) denilir. Romenler resmi yazışmalarında ‘Domnul’(bay) ve ‘Doamna’(bayan) hitaplarını kullanır.

Romen Tüketicisinin Profili:
1989 dönemine kadar, komünist rejim kapsamında kendisine sunulan son derece kısıtlı pazar imkanları çerçevesinde yaşamış olan Romen halkı, bu dönemden sonra serbest piyasa ekonomisinin getirdiği geniş yelpaze içinde seçme hakkını kullanmaya başladı. Ortalama gelir seviyesi 100 dolar olan Romen halkı son derece kültürlü ve bilinçli alışveriş yapıyor. Tüm diğer pazarlarda olduğu gibi Romanya pazarında da , tüketici tercihlerini belirleyen unsurların başında kalite, fiyat ve ödeme koşulları geliyor. Bununla beraber gelir seviyesinin düşük olduğu dikkate alındığında, Romen tüketicisi için fiyat ve ödeme koşulları, kaliteden önce geldiği görülüyor. Kredi kartı kullanımı ve taksitli satışların yaygın olmaması iç piyasanın yeterli düzeye çıkmasını engelliyor. Ekonomik zorlukları yaşamış yaşlı kuşak markaya önem vermez iken gençler arasında markalara ilgi yaygın bir şekilde bulunuyor. 

Tüketicinin genel giderlerinin kompozisyonuna bakıldığında en büyük payı gıda için yapılan giderlerin aldığı görülüyor. Bu ürünlerin toplam giderler içindeki payı yüzde 70 civarında. Romen halkı tarihi, kültürel ve geleneksel değerlerine çok bağlı. Özellikle devrim sonrası bu değerlere verilen önem daha da arttı. Yapılacak pazarlama faaliyetlerinde bu durumun dikkate alınmasında fayda bulunuyor. Diğer taraftan reklam ve promosyon faaliyetlerinde hedef kitlenin yaşadığı ortam da dikkate alınmalı. Şehir ve kırsal alanda yaşayan tüketicilerin farklı tercihleri olacağı göz önünde bulundurulmalı. 

Romanya’da İş Yapmanın Türk Girişimciler Açısından Avantajları: Romanya pazarı, başından itibaren Türk iş adamları tarafından keşfedildi ve çok sayıda Türk işadamı Romanya’da üretim yapan tesislerin sahibi oldu. Özelleştirme yoluyla yatırım imkanları halen de mevcut bulunuyor. İhracatı düşünülen için, mallar ile ilgili ön piyasa etüdünün yapılmasında fayda bulunuyor. Bu konuda Türk Dış Ticaret Müşavirliği ihracatçıların taleplerini karşılıyor. Romanya’da Türk sermayeli altı banka hizmet veriyor ve ihracatçıların bu bankaların hizmetlerinden faydalanmaları mümkün.

Romanya piyasasında mal pazarlanırken fiyata, kaliteye ve satış sonrası hizmete önem verilmesi ve ticari faaliyetlerde resmi prosedürün dışına çıkılmamasına dikkat edilmesi gerekiyor. Coğrafi yakınlık en önde gelen avantajlardan biri. İstanbul ve Bükreş arası 750 km ve uçakla ulaşmak yaklaşık bir saat sürüyor. Bükreş’e günlük uçuş, Köstence’ye ise iki direk uçuş bulunuyor. Bunun yanı sıra çeşitli ulaşım bağlantıları, karayolları, denizyolları ile ulaşım kolay yapılabiliyor. Öte yandan, Romanya’da iş yapan 6 bin civarında Türk firması ve yaklaşık 15 bin Türk işadamı bulunuyor. İki ülke arasında bu ilişkileri destekleyen güçlü bir Türk İşadamları Derneği (TIAD) ve İkili Ticaret Odası da hizmet veriyor. Buna ilave olarak Romanya’da, özellikle de Dobruca’da sayıları 300 bini bulan aktif bir Türk nüfusu yaşıyor. Son olarak, ülkede yatırımlar için özel bölgeler (kalkınmada öncelikli bölgeler, serbest bölgeler) girişimcilik için avantajlı bir ortam sağlıyor.

Romanya’da Dikkate Alınabilecek Pazarlama Teknikleri:
Halen geçiş döneminin sıkıntıları yaşanmakla beraber geniş bir potansiyeline sahip Romanya pazarına girmede izlenebilecek en uygun yollardan biri güvenilir bir Romen firmasıyla işbirliği yapılması. Diğer bir yöntem olan franchising, başlangıç sermayesi nedeniyle pek yaygın değil. Diğer taraftan temsilcilik açmak, şube açmak veya şirket kurmak yolları da yaygın bir şekilde kullanılıyor.

Yabancı firmaların Romanya pazarında yararlanabilecekleri reklam olanakları son yıllarda gelişme göstermeye devam ediyor. Ülkede televizyon yanı sıra, radyo, yazılı basın ve filmler aracılığıyla reklamcılık yaygın bir şekilde kullanılıyor. Ülkede hizmet veren profesyonel reklamcılık şirketlerinin sayısı giderek artıyor. Diğer taraftan, ithalatı yapılan ürünlerin etiketleme, sağlık ve güvenlik ile ilgili kurallara uyması son derece önem taşıyor.

Para Kullanımı:
Romanya’da belli başlı oteller hem kredi kartı, hem de seyahat çeklerini kabul ediyor. Ancak yine de Romanya’ya seyahat edenlerin yanında yeterli miktarda nakit dolar olması tavsiye ediliyor. Yabancılar paralarını bankalarda veya hemen hemen her yerde çok sayıda bulunan döviz bürolarında yerli paraya çevirebiliyor.

Vize Uygulaması:
Türk vatandaşlarına vize uygulanmaktadır.

Trafik Şartları:
Romanya’da gündüz veya gece seyahat etmeniz mümkün olmakla beraber olabildiğince iki veya üç araçlık konvoylarla seyahat etmeniz doğabilecek sorunların en aza indirgenmesi açısından faydalı olacaktır. Herhangi bir trafik cezasına maruz kalmanız durumunda mutlaka tutanak talep etmelisiniz. Romen mevzuatına göre polis memurunun ceza tahsil etmesi yasak. Tutanakta yer alan para cezalarının CEC isimli bankanın herhangi bir şubesine yatırılması gerekiyor. Romanya’da trafik cezaları 1998 yılına oranla takriben 10 kat arttıldı. Şehir dışında ve içinde emniyet kemeri takma zorunluluğu getirilirken, seyir halindeki sürücülerin cep telefonuyla konuşmaları da yasaklandı. Karayolu ile transit geçiş yaparsanız sınırlarda araç sigortası sorulmuyor. Bununla birlikte, -Romanya için de geçerli olduğu tasrih edilen-yeşil sigorta kartı hamili olmanız veya sınırda sigorta yaptırmanız tavsiye edilir. Yerleşim merkezleri içinde kamuya açık yollarda, azami hız saatte 50 km. Şehirlerarası yollarda, azami hız 90, otobanlarda azami hız 120 km. Trafik ihlallerinde sürücü belgesinin üç aya kadar geri alınması uygulamasının yanı sıra, 3 aya kadar araç kullanma yasağı da uygulanabiliyor.

Tatiller:
>1-2 Ocak (Yeni Yıl)

>1 Mayıs (İşçi Bayramı)

>1 Aralık (Romanya Ulusal Günü)

>25-26 Aralık (Noel)

Kullanılan Lisan:
Romanya’daki resmi dil Romence. Romence’de latin alfabesi kullanılıyor. Bunun yanı sıra, İngilizce, Fransızca ve Almanca da yaygın şekilde konuşuluyor.

Ulaşım:
İstanbul’dan Romanya’ya THY her gün sabah ve haftada iki gün de öğleden sonra ve Romanya Havayolu şirketi TAROM da akşamları, uçak seferleri bulunuyor. Ülkeye deniz yolu ile yolcu taşımacılığı pek yapılmıyor. Mevcut Ro-Ro taşımacılığı ise, talep yetersizliğinden dolayı fazla kullanılamıyor. Ankara-Bükreş arası demiryolu seyahati 33 saat sürüyor. Romanya içinde geceleri tren yolculuğu pek güvenli olmamakla beraber, Ankara-Bükreş hattında herhangi bir güvenlik sorunu yaşanmıyor. Ülkeye karayolu ile gidişte, Bulgaristan sınırında transit geçiş vizesi almak mümkün. Romanya’nın ulusal havayolları şirketi olan Tarom, Romanya, Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’nın önde gelen merkezlerine hizmet sunuyor. Romanya’ya hizmet veren uluslararası havayolları, Aeroflot (Rusya), Air France, Alitalia, Austrian Airlines, Balkanair (Bulgaristan), British World Airways, CSA (Çek Cum. Ve Slovak Cum.), El Al (İsrail), KLM (Hollanda), LOT (Polonya), Lufthansa (Almanya), Malev (Macaristan), SAS (İsveç), Swissair ( İsviçre), ve Türk Hava Yolları. Tüm şehir ve kasabalarda havayolu servisleri mevcut. Ülke içinde otomobil ile seyahat edilmesi halinde fazla lüks ve dikkat çekici arabalardan kaçınılması ve trafik kurallarına çok dikkatle uyulması gerekiyor. Bükreş’te, Sofitel ve Intercontinental gibi otellerin Otopeni Havaalanı’na otobüs hizmetleri mevcut. Ayrıca havaalanında araba kiralama şirketleri de bulunuyor. Havaalanından 15-20 dolara taksi de tutulabilir. Taksiye binmeden önce pazarlık yapılmalı.

Romanya’da çok iyi hizmet veren uluslararası ve yerli bir raylı sistem bulunuyor. Günlük çalışan Wiener-Waltzer Ekspresi ile Viyana’dan Bükreş’e 20 saatte ulaşmak mümkün. Diğer taraftan, yurt içinde oldukça yaygın olan otoyol ağının kalitesi pek de iyi değil.

Haberleşme:
Yerel telefon servisleri otomatik ve oldukça güvenilir. Uluslararası telefon ve telgraf bağlantıları genellikle iyi. Ancak gecikmeler olabiliyor ve oldukça pahalı.

Yerel saat:
Romanya, Greenwich’e göre 2 saat ileride. (GMT+ 2 saat) Türkiye ile Romanya arasında saat farkı yok.

Barınma:
Romanya’da çok çeşitli oteller bulunuyor. Otel fiyatları, 100 dolardan başlayarak 250-300 dolara kadar çıkabiliyor. Ayrıca uzun dönemli kalınacak yerler de mevcut. Kalacak yer bulmak için uluslararası seyahat acentalarıyla ilişki kurulabilir ya da doğrudan temasa geçilebilir. Önde gelen otellerde fax, ve uluslararası telefon servisleri mevcut. Yatak, yemek ve diğer hizmet bedelleri yerel para ile, yerel paraya çevrilebilen herhangi bir para birimiyle, seyahat çekleriyle, ve kredi kartlarıyla ödenebilir. Nakit Amerikan Doları, kolaylıkla değiştirilebilir olduğu için yaygın bir ödeme aracı. Otel rezervasyonlarının Romanya’ya inmeden önce yapılması tavsiye edilir. World Trade Center’da (Sofitel Hotel), Union Business Center’da (Union Hotel), ROKURA Business Center’da (Dorobanti Hotel), ve Modern Business Center’da (Modern Hotel) ofis kiralamak mümkün. Bu konuda şehirlerde bulunan emlakçılarla da görüşülebilir.

Sağlık ve Güvenlik:
Modern cihazların yeterli olmamasından dolayı, Romanya’da tıbbi bakım batı standartlarının altında. Oteller bazen telefonla doktor çağırabiliyor. Ayrıca özel klinikler mevcut. Güvenlik konusunda, sokaklarda hırsızlık ve kapkaççılık yaygın olmakla beraber, fiziki şiddet yok denecek kadar az. Ayrıca, ülkede geceleri sokaklar güvenli.

İklim:
İklim Avrupa’nın kıtasal özelliklerini yansıtıyor. Yazlar sıcak ve kışlar soğuk. Özellikle dağlarda kar yağışı yoğunken ülkenin güney kesimleri nispeten ılık. En sıcak ay temmuz (ortalama 16-30 derece), en soğuk ay ise, ocak (ortalama eksi 7-1 derece). Buna karşılık en az yağış alan ay şubat, en fazla yağış alan ay ise, haziran ayı.

Genel Değerlendirme:
Polonya’dan sonra Orta Avrupa’nın ikinci en büyük piyasası olan Romanya, AB’ye katılma müzakerelerinde bulunan bir Avrupa ülkesi olmasının yanı sıra, yaklaşık bin km’lik bir alanda 200 milyon tüketiciye ulaşan çok önemli ticaret yolları ve merkezlerin kavşağında bulunması bakımından da kısa, orta ve uzun vadeli yatırımcılar için Avrupa’nın en cazip ülkelerinden biri. Ülkenin bulunduğu coğrafya, Merkezi Avrupa, Baltık ülkeleri ve hatta Orta Doğu pazarlarına açılımı sağlayacak bir avantajı beraberinde getiriyor.

Çeşitli doğal kaynaklara, verimli tarım alanlarına, kalifiye ve ucuz işgücüne ve büyük bir turizm potansiyeline de sahip olan ülke, pazara girmek ve ticaret yapmak için herhangi bir kısıtlama bulunmaması ve kar transferlerine sağlanan kolaylıklardan dolayı da hem ihracatçılara hem de yatırımcılara çok uygun fırsatlar sunuyor.

Diğer taraftan, ülkemize coğrafi yakınlılığı, iki ülke arasındaki çeşitli ulaşım imkanları, vize uygulanmaması, Serbest Ticaret Anlaşması ve Romanya’da halen faaliyette bulunan çok sayıdaki Türk işadamlarının varlığı, bu ülkeyi ülkemiz ihracatçı ve yatırımcıları bakımından daha da cazip bir pazar haline getiriyor.

Bununla beraber, Romanya’da iş yapmanın maliyetinin yüksek olduğu, ofis kiraları, ulaşım giderleri, ve telekomünikasyon servis ücretlerinin pahalı olduğu, modern ve etkili bir ödemeler sisteminin eksikliğinin ülkede işlemlerin gecikmesine yol açabildiği ve gelir vergisi oranlarının çok yüksek olduğu da unutulmamalı.

Romanya pazarında karşılaşılan sorunlar arasında iş anlaşmaları konusunda yasal bir açıklığın olmayışı ve yasaların henüz tüm firmalara tam anlamıyla eşit davranmayışı özellikle dikkat çekiyor. Bu tutumun altında, ülke bürokrasisinin henüz eski düzenden kalma alışkanlıklarını sürdürmesinin payı bulunuyor. Gerekli yasal altyapının büyük ölçüde sağlanmış olmasına karşın, Doğu Avrupa pazarlarında iş deneyimi olmayan firmaların bu konuda güçlüklerle karşılaştıkları biliniyor. Ancak tüm bu sorunların ısrarlı çabalarla ve uzun vadeli bir bakışla aşılması mümkün görünüyor.

Anlaşmazlıkların Çözümü:
Yabancı yatırımcılar için hazırlanmış olan Romanya Yasası’na göre, anlaşmazlıklar tahkim yoluyla çözülüyor. Romanya’da ticaret veya yatırım yapan yabancı firmalar, genellikle Romanya Mahkemeleri’nin uluslararası ticaret, pazar ekonomisinin işleyişi ve ülke mevzuatı hakkında yeterince bilgi ve deneyim sahibi olmadıklarını düşünüyorlar. Buna bağlı olarak, uluslararası firmaların Romen firmalarla yaptıkları anlaşmaların büyük bir kısmında sorunların çözümü için tahkim gösterildi. Tahkim, konu hakkında yeterli deneyime sahip olmayan mahkemeler yerine modern ticaretin gereklerine daha uygun bir çözüm yolu olarak görülüyor.Romanya da, ticari anlaşmazlıkların çözümünde tahkim yoluna başvurulmasına sıcak bakıyor. Tahkim konusunda, 1958 New York Konvansiyonu ve 1961’de Cenevre’de tamamlanan Avrupa Konvansiyonu’na taraf olan ülke, bilinen uluslararası  tahkim kurumlarını da tanıyor. Ülkede tahkim kararlarının ulusal mahkemeler tarafından uygulanma süreçleri diğer Batı ülkelerindeki gibi. Bunun yanı sıra, Romanya Ticaret ve Sanayi Odası’nın bünyesinde bir Uluslararası Ticari Tahkim Mahkemesi faaliyet gösteriyor.